Help!

Mijn BarcC-pen is leeg! Bestel snel een nieuwe vulling.

 

U heef geen Flash Player 8 geinstalleerd.
Klik hier om deze plugin te downloaden.
Print mij
Brains-up! > Rituelen op de werkvloer

Rituelen op de werkvloer

 
De Brains-up! sessie van 14 oktober 2010 ging over ‘Rituelen op de Werkvloer’. Allerlei voorbeelden van rituelen kwamen aan bod: van kleine, persoonlijke rituelen tot collectieve rituelen die grote groepen mensen met elkaar verbinden, zoals het vieren van sinterklaas. We bespraken ook het verschil tussen rituelen, tradities, ceremonies en gewoontes.
 
Hieronder staat het verslag van de sessie. Klik op een onderwerp om hier meer over te lezen.

 

Persoonlijke rituelen

We begonnen met een rondvraag naar persoonlijke rituelen. Het bleek dat iedereen wel voorbeelden kon noemen: het dragen van een bepaald sierraad, een vaste volgorde voor het in- en uitdoen van contactlenzen of een vaste volgorde in sanitaire handelingen.
 

Opvallend was dat veel van de genoemde handelingen onderdeel zijn van de mentale voorbereiding op de (werk)dag. Je neemt bijvoorbeeld ’s ochtends onder de douche door met jezelf wat je gaat zeggen tegen de verschillende mensen waar je vandaag een afspraak mee hebt. Of je kunt pas met zelfvertrouwen voor een groep verschijnen als je lippenstift goed zit. Vaak dienen deze persoonlijke rituelen als een voorproef op echte interactie met andere mensen. Het afhandelen van een vast patroon is hierbij goed voor concentratie en zelfvertrouwen.
 
Hierna volgde een discussie over het verschil tussen persoonlijke en collectieve rituelen. In het dagelijks taalgebruik gebruiken we het begrip ritueel voornamelijk voor ceremoniële handelingen die volgens een vast patroon worden uitgevoerd door een groep mensen, zoals een huwelijk of Sinterklaas. Persoonlijke rituelen zien mensen meer als gewoonte of, als het overdreven proporties aanneemt, als een neurose.
 
Om meer helderheid over het begrip rituelen te krijgen, bespraken we eerst de geschiedenis van rituelen. Daarna bespraken we hoe sociale wetenschappers het begrip ‘interactieritueel’ gebruiken om het gedrag van groepen mensen te analyseren. Vervolgens sloten we af met voorbeelden van rituelen op de werkvloer. Daarbij gaan we op zoek naar manieren om gebruik te maken van rituelen.
 

Touwtrekken en andere exotische rituelen

De geschiedenis van het touwtrekken is een voorbeeld van een ritueel dat al duizenden jaren bestaat. Alleen had het in vroegere tijden een belangrijke ceremoniële functie, terwijl het nu slechts ter vermaak dient als krachtmeting.
 
De oudste bewijzen voor de sport zijn gevonden in Aziatische landen, waar touwtrekwedstrijden deel waren van ceremonies en erediensten. In Korea bijvoorbeeld organiseerde men touwtrekwedstrijden tussen dorpen om een goede oogst te voorspellen. Reliëfvoorstellingen op een muur in de graftombe van Mereraku in Sakkara (Egypte) tonen aan dat touwtrekken al bestond in 2500 v.Chr. In West-Europa start de geschiedenis van het touwtrekken rond het jaar 1000, in de verhalen van de heldhaftige kampioenen uit Scandinavië en Duitsland.
 
Later in de geschiedenis werd touwtrekken niet langer verbonden met ceremonies, maar ontwikkelde het zich tot een zuivere fysieke krachtsport. Het rituele karakter van het touwtrekken is zo goed als verdwenen.
 

Waarom weten we zoveel over exotische en oude rituelen? Niet zo lang geleden trokken wetenschappers, avonturiers en missionarissen over de hele wereld naar allerlei exotische oorden. Zij kwamen terug met fantastische verhalen over de gebruiken van inheemse volken. Hun reisverslagen vertellen ons over indianenstammen die in extase, onder leiding van de hoge priester, rond totempalen dansen. Of over eilandbewoners in de Grote Oceaan die geen geld kennen, maar in plaats daarvan geschenken met elkaar uitwisselen met veel ceremonieel vertoon. Als de plechtigheden niet naar behoren werden uitgevoerd, kon het stamhoofd beledigd raken met serieuze conflicten als gevolg. Rituelen waren daarom belangrijke krachten die deze samenlevingen bijeen hielden.
 

Alledaagse rituelen

Het lijkt er echter op dat rituelen iets van vroeger zijn. Rituelen die nu nog bestaan, zijn slechts leuke overblijfsels. Zoals Sinterklaas en dat is voor de kinderen. Anno 2010 zijn we rationeel en gaat het om een afweging van kosten en baten. Er is geen ruimte meer voor nutteloze rituelen.
 
Of toch wel? Lijkt een popconcert waarbij het publiek uitbundig feest viert niet opvallend veel op de indianenstam die rond haar totem danst? En is een lunch waarbij de ene zakenpartner de ander trakteert om vervolgens een deal te sluiten, niet een prima voorbeeld van een ritueel dat samenwerking tussen de twee mogelijk maakt?
 
Vanuit de sociale wetenschap is er veel aandacht voor rituelen. Dichtbij huis en in de moderne tijd. Volgens huidige theorie staat het dagelijks leven zelfs bol van allerlei kleine ‘interactierituelen’ die we haast ongemerkt met elkaar uitvoeren.
 
Geslaagde rituelen geven energie en zorgen ervoor dat mensen zich met elkaar en de groep verbonden voelen. Mensen die deelnemen aan een succesvol ritueel zoeken situaties op om dit ritueel te herhalen. Bijvoorbeeld: een leuke bijeenkomst waarbij een groep mensen kennis uitwisselt en daarna samen een hapje eet. Rituelen die mislukken zuigen energie weg en zorgen ervoor dat mensen situaties en mensen mijden waarbij dit gebeurt. Het volgende model geeft dit weer (Collins 2004):
 
 

Op naar de werkvloer!

Op de werkvloer hebben we dagelijks te maken met tal van interactierituelen. De meeste daarvan hebben een positief effect en zorgen ervoor dat de werkploeg bijeen blijft. Voorbeelden daarvan zijn samen lunchen of ’s ochtend eerst met z’n allen koffiedrinken. Deze rituelen zijn niet direct nuttig voor het gedaan krijgen van het werk, maar zorgen wel voor verbondenheid in de groep.
 
Dit heeft niet alleen maar positieve gevolgen. Zo kwam het voorbeeld langs van een groepje van drie collega’s die nauw met elkaar samen werkten en ook privé veel met elkaar deelden. Op de werkvloer vormden zij een verbond waardoor ze veel veranderingen tegenhielden en moeilijk te sturen waren door de manager. Uiteindelijk moest dit groepje uit elkaar gehaald worden door iemand hieruit te ontslaan.
 
Als Mohammed niet naar de berg komt... achter de feiten aanlopen: dat is nu precies iets dat je als manager niet wilt laten gebeuren. Zo was er eens een manager die te maken had met personeel dat zeer moeizaam besluiten kon nemen en steeds maar in discussie bleef gaan aan de vergadertafel. Hij kreeg echter het idee dat in de pauzes juist de knopen doorgehakt werden. Dat gebeurde echter niet in centraal overleg, maar in een onderonsje bij de koffieautomaat op de gang. In eerste instantie zat er volgens de manager dan maar een ding op: geen pauzes met koffie meer. Totdat hij de ingeving kreeg om dit vergaderritueel positief om te buigen: waarom geen koffieautomaat in de vergaderzaal? Zo bracht de manager het besluitproces weer terug de zaal in en werd het ritueel van overleggen bij de koffieautomaat positief ingezet voor het bedrijf.

Een laatste voorbeeld van rituelen op de werklvoer vind je hier.. Bekijk het filmpje van Jiskefet.
 
 

De checklist

We begonnen de dag met een discussie over het verschil tussen rituelen, gebruiken, tradities en ceremonies. In onderstaand schema staat een uitwerking van de verschillende typen rituelen die we tijdens de sessie hebben besproken. Dit schema kun je gebruiken om verschillende rituelen beter te herkennen.
 
Type ritueel
Persoonlijk ritueel
Interactieritueel
Gebruik, gewoonte en traditie
Ceremonie
 
 
 
 
 
Kenmerken
Betreft individuele handelingen
 
Vast patroon van handelingen
 
Vaak dagelijks herhaald
 
Voorbereiding op contact met andere mensen
Betreft één of meer mensen
 
Samenstelling van
de groep wisselt per situatie
 
Rituele handelingen ontstaan vanzelf zonder afspraken hierover
 
Handelingen volgen een onbewust patroon
 
Mensen zoeken interactirituelen op waar ze energie van krijgen
Betreft een vaste groep mensen
 
Handelingen worden regelmatig herhaald, soms op een vast tijdstip
 
De rituele handelingen zijn vastgelegd in informele afspraken
Betreft een vaste groep mensen
 
Rituele handelingen zijn vastgelegd in formele afspraken en regels
 
Een organisatie waarborgt de voortzetting en goede uitvoering van het ritueel
 
 
 
 
 
Voorbeeld
Vast patroon van handelingen in de badkamer
Lachen om een scherp gedicht op pakjesavond, koffiedrinken met collega’s aan het begin van de werkdag
Schoen zetten
tijdens sinterklaas, verjaardagen
Officiële intocht van Sinterklaas, Doop, begrafenis
 
Het schema kun je ook gebruiken om rituelen te beïnvloeden op de werkvloer. Hiervoor kun je onderstaande checklist afgaan. Welke rituelen vinden er plaats op jouw afdeling en welke gevolgen hebben deze rituelen op de collectieve emotie van de werknemers? Als je weet met wat voor ritueel je te maken hebt, kun je deze kennis gebruiken om de positieve effecten ervan in te zetten voor jouw organisatie.
  • Kijk anders: probeer te kijken door de ogen van een buitenstaander. Of nog beter, neem eens een buitenstaander mee voor een rondje over jouw afdeling. Wat valt op? Wat gebeurt er allemaal?
  • Inventariseer: wees bewust van de handelingen en activiteiten die als ritueel gezien kunnen worden: van het eerste rondje koffie tot het afsluitende praatje aan het einde van de dag.
  • Analyseer: bedenk met welk soort ritueel je te maken hebt: persoonlijk ritueel, interactieritueel, gebruik/gewoonte/traditie of ceremonie.
  • Weeg de lading: een ritueel gesignaleerd? Bedenk of het ritueel een positieve of negatieve invloed heeft op de groepsemotie van jouw afdeling. Is er sprake van een goede sfeer of gaat er een negatieve lading uit van het ritueel?
  • Weeg de consequenties: bepaal de gevolgen van het eventueel halt toeroepen van het ritueel.
  • Kom in actie: Heeft het ritueel geen positieve gevolgen? Stop dan het mogelijk maken ervan. Zijn de gevolgen juist positief? Bekijk dan of het mogelijk is om het ritueel nog een extra impuls te geven; zie onderstaand voorbeeld.

 

Bronnen

Collins, R. 2004. "Interaction Ritual Chains." Princeton: Princeton University Press.
 
www.wikipedia.org, volledige link: http://en.wikipedia.org/wiki/Tug_of_war
 

Meer literatuur

Durkheim, E., 1912 “The Elementary Forms of the Religious Life” Originele titel: “Les formes élémentaires de la vie religieuse.” Dover Publications.
 

Archief

Rituelen op de werkvloer 26 augustus 2009.
 

Presentatie

Bekijk de Powerpoint presentatie van de sessie.